User:Yerevantsi/sandbox/Hripsime

Saint Hripsime Church

analysis

VII դարում հայկական հուշարձանների կրած մի փոփոխության մասին

https://arar.sci.am/dlibra/publication/188449/edition/171111?language=en

Thierry

Jean-Michel Thierry

raw

vkayaran by Mnatsakanian

Stepan Mnatsakanian

Ագաթանգեղոսը հանգամանորեն նկարագրում է, թե ինչպես էին Գրիգոր Լուսավորիչը և դարձի եկած Տրդատ Գ արքան սարկոֆագներ պատրաստում, վկայարանի մեջ փոս փորում և տեղադրում սարկոֆագները: Առանձնակի ուշագրավ է հիշատակությունը Գրիգորի կողմից «զլար ճարտարապետութեան շինողացն» օգտագործման մասին 11: Դա մի լար էր, որ ուներ հավասար բաժանումներ և նրա միջոցով առանց դժվարության հնարավոր էր կառուցել ուղիղ անկյուն՝ «եգիպտական» եռանկյուն, որի կողմերն ունեին 3:4:5 հարաբերություն: Կարևոր է օգտագործված շինանյութերի թվարկումը' քար, փայտ, աղյուս: Կարելի է ենթադրել, որ վկայարան- նե րի պա տե րը կա ռուց վել են քա րից, ծած կը' փայտից, իսկ «աղյուս»-ի տակ պետք է հասկանալ կղմինդրը: Ագաթանգեղոսը նկարագրում է նաև բարձրաբերձ հուշասյուների կառուցումը հսկա միակտոր քարերից, հանգամանք, որին մենք կանդրադառնանք ներքևում, համանման հուշարձանները քննար- կելիս: 
364 թվականին պարսկական զորքերը ներխուժում են Հայաստան, կործանում Վա- ղարշապատի շատ կառույցներ, և այդ թվում' սրբերի վկայարանները: Խաղաղությունը վե- րականգնվելուց հետո սկզբում Ներսես կաթողիկոսը (353-373թթ.), ապա, շատ ավելի հիմնավոր, Սահակ Պարթև կաթողիկոսը (387- 439թթ.) շինարարական աշխատանքներ են ձեռնարկում, ընդ որում լիովին վերականգնվում են և տաճարը, և սրբերի վկայարանները12:
Հուշարձանը այդ դրությամբ մնում է մինչև VII դար, երբ Կոմիտաս կաթողիկոսը (618-628թթ.) քանդում է նրա վերին մասը և, պահպանելով ստորգետնյա դամբարանը, նրա վրա կառուցում հոյակապ մի տաճար13: Բուն դամբարանը մեզ է հասել առանց նշանակալից վերակառուցման, միայն փակվել է արևմտյան մուտքը և նոր մուտք է բացվել տաճարի հյուսիսարևելյան սենյակից: Պահպանվել է մուտքի խորշը ներսից: Տարակույս չկա, որ Հռիփսիմեի դամբարանում նախնական մուտքը եղել է արևմուտքից: Հռիփսիմեի դամբարանի արևելյան կողմում, ճիշտ մուտքի դիմաց, տեղավորված է ոչ խոր աբսիդը: Բուն դամբարանը ծածկված է պայտաձև թաղով:
Դամբարանի հյուսիսային պատի արևելյան կողմում հետագայում մուտք է բացվել և կապ ստեղծվել տաճարի հյուսիսարևելյան սենյակի հետ: 
Վաղ միջնադարում սրբերի պաշտամունքը արտակարգ նշանակություն ուներ, իսկ Ագաթանգեղոսի բերած ավանդությունը' լայն տարածում: Պատահական չէ որ, դրա հիմ- նական դրվագներն էլ պատկերված են Օձունի մեմորիալ կառույցի արևելահայաց կողմում Ավելին, ուսումնասիրողները եկել են այն եզրակացության, որ այդ պատկերաքան- դակների շարքում ներկայացված աշտա- րակաձև կառույցը ոչ այլ ինչ է, քան Հռիփսիմեի վկայարանը15: 
Եվ իսկապես, Օձունի կոթողի վրա պատ- կերված են խոզակերպ Տրդատը, Խոսրո- վիդուխտը, Գրիգոր Լուսավորիչը և այլն: Այս շարքի մեջ էլ, որպես Հռիփսիմեի վկայարանի պատկեր, իր որոշակի տեղն ունի հարավային կոթողի վրա քանդակված աշտարակաձև կառույցը, որը խուլ էր իր ներքևի մասում և պսակվում է ամպհովանաձև (անկասկած, չորս սյուների վրա հենվող) ծածկույթով: Որ այս կամարը խուլ, դեկորատիվ կամար չէ, և այստեղ բաց ծավալային հորինվածք է պատկերված, վկայում է հուշարձանին հենված փայտի աստիճանը, որով կարելի էր բարձրանալ և մտնել քառասյուն ծածկույթի տակ: Կամարատեղը մշակված է զուգահեռ գծաքանդակներով, որոնք սկսում են բաց- վածքի անմիջապես եզրից ճիշտ այնպես, ինչպես ընդունված էր հայկական ճարտա- րապետության վաղ շրջանում (Քասաղ, Երերույք): 
Բարձրաքանդակի վրա պատկերված է հուշարձանի մեկ ճակատը միայն, ընդ որում կամարաղեղից վեր առկա է լրիվ ճակտոնը, լավ երևում են թե' հորիզոնական և թե թեքադիր քիվերը' իրենց ատամիկներով: 
Տարակույս չկա, որ այստեղ իրական հուշարձան է պատկերված, և քանդակագործը, անշուշտ, ինքը տեսել է այն: Այդ է վկայում մի ուշագրավ մանրամասն. փայտյա վերելակը' հենված կառույցին: Իսկ դա վկայում է, որ դեպի վեր, դեպի աղոթարան բարձրանում էին հազվադեպ, այն էլ խիստ փոքր թվով մարդիկ. թերևս արարողությունները կատարվում էին տարին մեկ անգամ, ինչպես այդ հիշատակում է Փավստոս Բուզանդը:
Հետաքրքիր է, որ այս ավանդույթը շարունակվում է նաև դարեր հետո, և նույնիսկ XIV դարում աշտարակաձև երկհարկ եկեղե- ցիների վերին հարկերն էին բարձրանում փայտյա շարժական աստիճանների միջոցով (Հովվի եկեղեցին Անիում, XI դար, Եղվարդի, Կապուտանի եկեղեցիները, XIV դար): Օձունի հուշակոթողը կառուցվել է թերևս նույն շինարարական շրջանում ինչ որ տաճարը, և պետք է թվագրվի VI դարի կեսերով: Սա նշանակում է, որ առնվազն մինչև VI դարի կեսերը աշտարակաձև այդ կառույցը կանգուն էր, այն տեսել էր քանդակագործ վարպետը և պատկերել կոթողի վրա: Սակայն արդեն VII դարի սկզբում նույն կառույցի մասին Սեբեոսը գրում է, որ այն «քակեաց կաթողիկոսն Կոմի- տաս», որովհետև «զի կարի ցած և մթին էր շինուածն, որ շինեալ էր սրբոյն Սահակի հայ- րապետի հայոց կաթողիկոսի»16:
Բացառված չէ, որ դարի կեսերից մինչև VII դարի սկիզբն ընկած ժամանակահատ- վածում աշտարակն այս կործանվել էր և վերանորոգվել ավելի ցածր բարձրությամբ. անվնաս մնացել էր միայն ներքնահարկը, որի վրա էլ Կոմիտաս կաթողիկոսը բարձրացրեց իր տաճարը:
Փաստը մնում է փաստ, որ մեզ է հասել V դարի սկզբով թվագրվող դամբարանի ստոր- գետնյա մասը (ուղղանկյուն հատակագծով, արևելյան կողմի աբսիդով և պայտաձև թաղով), և VI դարի կեսերով թվագրվող Հռիփսիմեի դամբարանը խորհրդանշող աշ- տարակաձև երկհարկ դամբարանի պատկե- րաքանդակը' սյունազարդ ծածկույթով: Առանձին-առանձին այդ երկու հուշարձանները մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում, կազմելով հայկական մեմորիալ ճարտա- րապետության վաղ շրջանը բնորոշող խիստ կարևոր վավերագրեր:

Agathangelos describes in detail how Gregory the Illuminator and the converted King Trdat III prepared sarcophagi, dug a pit in the martyrium, and placed the sarcophagi there. Particularly noteworthy is the mention of Gregory's use of "the line of architectural builders." This was a line with equal divisions that made it possible to construct a right angle without difficulty—an "Egyptian" triangle whose sides had a 3:4:5 ratio. The enumeration of building materials is important: stone, wood, brick. It can be assumed that the walls of the martyria were built of stone, the roof of wood, and "brick" should be understood as tile. Agathangelos also describes the construction of tall memorial columns from huge monolithic stones, a circumstance we will address below when discussing similar monuments.

In 364, Persian troops invaded Armenia, destroying many structures in Vagharshapat, including the martyria of the saints. After peace was restored, first Catholicos Nerses (353-373) and then, much more thoroughly, Catholicos Sahak Parthev (387-439) undertook construction work, completely restoring both the temple and the martyria of the saints.

The monument remained in that state until the 7th century, when Catholicos Komitas (618-628) demolished its upper part and, while preserving the underground tomb, built a magnificent temple above it. The tomb itself has reached us without significant reconstruction; only the western entrance was closed, and a new entrance was opened from the northeastern room of the temple. The entrance niche from the inside has been preserved. There is no doubt that the original entrance to Hripsime's tomb was from the west. On the eastern side of Hripsime's tomb, directly opposite the entrance, is a shallow apse. The tomb itself is covered with a horseshoe-shaped vault.

An entrance was later opened on the eastern side of the northern wall of the tomb, creating a connection with the northeastern room of the temple.

In the early Middle Ages, the cult of saints was extremely important, and the tradition presented by Agathangelos was widely spread. It is no coincidence that its main episodes are depicted on the east-facing side of the Odzun memorial structure. Moreover, researchers have concluded that the tower-like structure presented in that series of reliefs is none other than Hripsime's martyrium.

And indeed, on the Odzun stele are depicted pig-like Trdat, Khosroviduxt, Gregory the Illuminator, and others. In this series, as an image of Hripsime's martyrium, the tower-like structure carved on the southern stele has its specific place. It was solid in its lower part and crowned with a canopy-like covering (undoubtedly resting on four columns). That this arch is not a solid, decorative arch, and that an open volumetric composition is depicted here, is evidenced by the wooden staircase leaning against the monument, by which one could climb up and enter under the four-column covering. The arched area is decorated with parallel line carvings that begin immediately from the edge of the opening, just as was customary in the early period of Armenian architecture (Kasagh, Yererouk).

Only one facade of the monument is depicted on the relief, with a complete pediment above the arch; both horizontal and sloping cornices with their dentils are clearly visible.

There is no doubt that a real monument is depicted here, and the sculptor himself certainly saw it. This is evidenced by a noteworthy detail: the wooden elevator leaning against the structure. And this indicates that people ascended upward to the prayer room rarely, and in very small numbers; perhaps the ceremonies were performed once a year, as Pavstos Buzand mentions.

It is interesting that this tradition continued centuries later, and even in the 14th century, the upper floors of tower-like two-story churches were accessed by means of movable wooden stairs (the Shepherd's Church in Ani, 11th century, the churches of Yeghvard and Kaputan, 14th century). The Odzun memorial stele was probably built during the same construction period as the temple and should be dated to the mid-6th century. This means that at least until the mid-6th century, this tower-like structure was standing; the master sculptor had seen it and depicted it on the stele. However, already at the beginning of the 7th century, Sebeos writes about the same structure that "Catholicos Komitas demolished it" because "the building that was built by Saint Sahak, Catholicos of the Armenians, was very low and dark."

It is not excluded that in the period from the mid-century to the beginning of the 7th century, this tower was destroyed and rebuilt with a lower height; only the ground floor remained undamaged, upon which Catholicos Komitas raised his temple.

The fact remains that we have inherited the underground part of the tomb dated to the beginning of the 5th century (with a rectangular plan, an apse on the eastern side, and a horseshoe-shaped vault), and a relief depicting a tower-like two-story tomb symbolizing Hripsime's tomb dated to the mid-6th century, with a columned covering. Separately, these two monuments are of great interest, forming very important documents characterizing the early period of Armenian memorial architecture.

Lucy Der Manuelian

The present church replaced the original fourth-century mausoleum, which may have been the tower-shaped structure shown in a relief on the Ōjun stele (seventh century). 
An account by the seventh-century Armenian historian Sebēos and two inscriptions on the church ascribed to the katcolikos Komitas indicate that it was completed before his death and built over the remains of the mausoleum. Essentially unchanged over the centuries (except for the addition of portal and belfry), the domed church, constructed of volcanic tuff, has on the exterior the characteristic Armenian conical roof set atop a drum.
The highly complex central plan has four apses alternating with four steep cylindrical niches surmounted by squinches that buttress the spacious, well-lit cupola over the central, octagonal space. There are also four corner chambers, and a crypt under the east apse.

Grove / Donabédian

Hrip’simē The original martyrium was built by St Grigor and rebuilt at the end of the 4th century; it survives as a crypt beneath the apse of the present church. Despite later alterations, the church preserves the austere and imposing outline of its 7th-century form. Four cross arms terminating in apses and four cylindrical niches in the diagonals are arranged around a domed core. The dome drum, though relatively low, is pierced by 12 windows and gives an illusion of lightness. Four square rooms lie behind the niches, and the whole structure is enclosed within a massive cube. The severity of the façades is softened by the restrained low relief carvings and the earliest dated example of pairs of deep V-shaped slits flanking the apses.

According to the 17th-century Armenian historian Arak’el of Tabriz, the church had fallen into disrepair when in 1653 Catholicos P’ilippos restored the façades, the steps at the base of the walls and the roofs. He also built four small, western style turrets around the base of the drum and a baldacchino-type porch in front of the west façade.

Zarian

Armen Zarian:

four three quarters of a cylinder niches from which one can gain access to the four square rooms 
The internal space of St. Hrip’sime, defined by a sequence of curved surfaces, by semi-cylinders and semi-calottes, is crowned at the centre by the dome supported by a sixteen sided tambour. The contact point between the square plan and the polygonal section of the tambour, underlined at the base by a projecting cornice, is accomplished by means of eight small conical squinches (fig. 49). The cylindrical niches positioned diagonally, are covered by semi¬ calottes which " connect themselves to the conical squinches above by means of lined surfaces of a complex spatial geometry, similar to those that are to be found for example at Dzoradir, Garnahovit and Artzvaber” (Paolo Cuneo). 
The dome is embellished by twelve ribs that radiate from the summit, sculpted directly on the ashlars of the vault of vulcanic tufa, grouped up three by three to form the symbol of the flowering cross, giver of life; at the base of this “cross" there is a carved frieze with a concentric ring motive, symbol of fertility. 

Marut

Tiran Marutyan https://pdfupload.io/docs/d0e5a86f

Նախախորաններով են պայմանավորված նաև գմբեթատակ քառակուսու, ավելի ճիշտ՝ քառանկյան չափերը (հյուսիս-հարավ առանցքով՝ 10,10, արևելք- արևմուտք առանցքով' 9,52 մետր):

The dimensions of the dome’s supporting square—more precisely, the quadrangle—are also defined by its eastern and western extensions (10.10 meters along the north-south axis and 9.52 meters along the east-west axis).

Տաճարը մուտքեր ունի արևմուտքից և հարավից, որոնք սկզբնապես եղել են ձևավորված շքամուտքեր: Բոլոր ճակատներում առկա են երկուա- կան սեղանաձև հիմքոմ խորշեր: Հյուսիսային և հարավային ճակատների խորշերը երկաստիճան են' ունեն երկուական ծածկ' մեկը վերևում, մյուսը' խորշի բարձրության մոտ 2/3-ում:

The church has entrances from the west and south, which were originally designed as elaborate portals. Each façade contains two recessed niches with a table-like base. The niches on the northern and southern façades are two-tiered, with two coverings—one at the top and another approximately two-thirds of the niche’s height.

Kouymjian

The basic element is an interior tetraconch; cut into the corners formed by the adjoined apses are deep circular niches (three-quarter cylinders), which, with the apses themselves, create an octagonal base supporting a high cylindrical drum crowned with a dome. 
Leading off from the corner niches are four rectangular (Hripsime) chambers, the whole of the interior space however is enclosed in a massive stone cube so that the exterior (as is so often the case in Armenian buildings) in no way reflects the interior. 
The facades of Hripsime are pierced by pairs of deep triangular slits which place in relief the hidden inner apses.

---

The church is considered most uniquely Armenian in style.

The dome is somewhat elliptical [oval] with 12 decorative inner ribs.

Essentially unchanged over the centuries, St. Hrip'sime was renovated in 1651-1653 by Catholicos P'ilippos. According to the 17th century Armenian historian Arak'el of Tabriz, repairs were made on the entire roof, the top of the dome, the facing of the walls and their bases. A cross was placed on the top of the roof, and a small portico was attached to the church on the west side. The western and southern gates to the church precincts were closed. On the interior, the Bema, the floor, the four Apses were repaired and the wall covered with plaster.

The east apse was originally constructed with one window and, soon after, given two supplementary windows. According to Eremian (1971), The change was due to Chalcedonian tendencies among the leaders of the Armenian church. During the 1959-1962 renovations, Hakobyan also found the remains of a pagan structure under the church.

Hrip'sime is a highly complex type of central-plan church which has been considered specifically Armenian. It is quatrefoil with an octagonal central bay surmounted by a dome. Four narrow ¾ cylindrical niches separate four vaulted apses on the main axes and concave squinches above make the transition from the central octagon to the oval gallery with drum on which the cupola rests.

The drum is 16-sided on the exterior. At its base, there are 12 windows. The cupola above has 12 panels framed with concentric circles. The spacious, well-lighted cupola enhances the impression of an interior in which the apses and niches work together both structurally and visually to create a unified whole. On the exterior, deep triangular niches mark the division between apses and the corner chambers and emphasize a vertical impression of the church.

The plan of the church is similar to those of other 7th century Armenian churches, notably Avan, Sisavan, T' argmanch'ac', and Garnahovit. The plan is also found in southern Armenia in the church of St. Astuacacin at Ardsuaber, the church of St. Xac' at Soradir (probably 7th century), and later at Aght'amar (between 915 and 921).

influence

Armenia

• hy:Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Բերդ)

• hy:Սուրբ Խաչ եկեղեցի (Արաբկիր) / Արաբկիրի եկեղեցին Հռիփսիմեատիպ
• hy:Սրբոց Նահատակաց եկեղեցի (Նուբարաշեն) https://hetq.am/hy/article/74444
• hy:Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Մովսեսգյուղ)
• hy:Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Վանաձոր)

stated

• St. Sarkis in Nor Nork, Yerevan (2000).
• Stepanakert Cathedral in Nagorno-Karabakh (Artsakh) (2019),

Dallas church [create new?]

critical praise and awards

images

XX դ. սկիզբ, hy:Սմբատ Տեր-Ավետիսյան https://archive.ph/CWv9R

https://archive.ph/0SctC

Նկարագրություն ՝ Եկեղեցու հիմքերի նորոգման աշխատանքներ։ Կարո Ղաֆադարյան 1936թ․ https://archive.ph/mwx2a

[lapidarium] Հռիփսիմե եկեղեցու ներքին տեսքը 1930-ական թթ., երբ այնտեղ գործում էր Վաղարշապատի հնագիտական թանգարանը։ https://www.facebook.com/photo.php?fbid=122209543652045053&set=a.122106027230045053&type=3

https://archive.ph/WTggX / https://archive.ph/SjaPi

archived / retired

Artak Ghulyan positioned Hripsime as a key example of the "collective image" of Armenian churches, which has no concrete form or single definite expression, but remains recognizable and familiar to Armenians across centuries despite the diverse compositions of individual churches.

---

small scale model at Armenia's National Architecture Museum (image). a small-scale model at the American Museum of Natural History in New York,

---

• Hasratyan, Areg (2023). "Ս. Հռիփսիմե տաճարի վաղմիջնադարյան հորինվածքի վերակազմությունը [Reconstruction of the early medieval composition of Saint Hripsime church]". Materials of the Scientific Session of Young Armenian Art Critics (in Armenian). 15 (2): 173–184. doi:10.54503/2953-8122.2023.15(2)-173. ISSN 2953-8122. (archived PDF)

Sargis Muradyan (1957) / 18/114 https://haygirk.nla.am/upload/1941-/katalog_sovetahay_1957.pdf

---

Andrey Vinogradov described the Armenian-Georgian scholarly dispute about its origin as fundamentally flawed because scholars focus solely on debating which nation invented the type, rather than considering whether both might have borrowed it from outside simultaneously or independently. He also notes that the arguments in these dispute often rely on questionable datings of monuments.

---

ru:Буниатян, Николай Гаврилович

https://archive.org/details/i-xix-.-..-..-1950 Already in the Avan Church, one constructive imperfection can be observed, uncharacteristic of Armenian monuments—the works of experienced builders. This is the excessive thickness of the walls that occurred at the junctions of the altar apses with the side chapels. It is natural to assume that the architect understood the constructive redundancy of such wall thickness and found a very simple solution to the problem: he introduced trapezoidal niches wherever the wall acquired such thickening. Thereby, in addition to the constructive benefit, a purely architectural effect was achieved.

Одним из самых известных памятников является церковь Рипсимэ в Вагаршапате, построенная в 618 году при католи- косе Комитасе. В плане она имеет большое сходство с Аван- ской церковью, с той лишь разницей, что приделы здесь квад- ратной формы. Уже в Аванской церкви видно одно конструк- тивное несовершенство, не свойственное армянским памятни- кам, — произведениям опытных строителей. Это большая тол- щина стен, получавшаяся в местах сопряжений алтарных абсид с приделами. Естественно предположить, что зодчий понимал конструктивную ненужность толщи стены и нашел очень простое решение поставленной задачи—ввел везде, где стена получала такое утолщение, трапециевидные ниши. Тем самым был достигнут, помимо конструктивного, и чисто ар- хитектурный эффект.

The upper part of the Church of Saint Hripsime was rebuilt later; the dome, made wider than the original, is squat.

Верхняя часть церкви Рипсимэ надстроена позднее; купол, сделанный шире прежнего, приземист.

baptistery at Justiniana Prima (Caričin Grad), Serbia. [over 80 years older than St Hripsime] Early Byzantine Churches in Macedonia and Southern Serbia : a Study of the Origins and the Initial Development of East Christian Art

R. F. Hoddinott (auth.)
Palgrave Macmillan UK : Imprint : Palgrave Macmillan, 1, 1963

The source mentions St Hripsime at Vagharshapat in Armenia in the context of discussing the baptistery at Caricin Grad. The document notes a similarity in plan between the baptistery at Caricin Grad and St Hripsime, suggesting this "may indicate an Armenian influence"

---

Mother See, 1918: "the gem of Armenian architecture."

Édouard Utudjian praised its "perfect finish" and "excellent taste".

"finely proportioned."

Some scholars suggest that Hripsime's heavy masonry, thick structural elements, hidden and fragmented interior spaces, and pronounced mass–space contrasts resemble features later seen in Romanesque architecture.

Trachtenberg and Vladimir P. Goss suggest that its design predates elements of Romanesque architecture, such as hidden interior complexity within a simple exterior, thick walls, layered arches, and austere decoration.

Marvin Trachtenberg suggests that St. Hripsime exemplifies architectural features—specifically, complex internal spatial divisions within a simple outer structure—that later became characteristic of medieval Byzantine architecture.

H. F. B. Lynch saw it as superior to Etchmiadzin Cathedral because of its geometrically plain exterior.

While some authors have drawn comparisons with St. Peter's Basilica in Rome, Krautheimer wrote that the two "resemble each other but vaguely, and only on paper."

---

John Mason Neale provided 84 by 59.5 feet (25.6 m × 18.1 m) and its height to the top of the cross at 104.5 feet (31.9 m).

---

the immense and starkly beautiful Hripsime cathedral https://www.proquest.com/docview/503099516/ https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704312104575299241868246942

---

Hovhannes Khalpakhchian praised its harmonious massing,

Nona Stepanian and Harutyun Chakmakchian commended its monumental simplicity,

---

Garegin Hovsepian 1915-1919 թթ. խմբագրել է «Արարատ» ամսագիրը, նշանակվել Ս. Հռիփսիմեի վանահայր https://www.ysu.am/museum/52533

Prominent bishops Pargev Martirosyan and Vrtanes Abrahamyan served as abbots at St. Hripsime in the 1980s and 1990s.

---

• Mnatsakanian, Stepan (1969). "Էջմիածնի ճարտարապետական հուշարձանները. Հռիփսիմե" (PDF). Sovetakan Hayastan Monthly (in Armenian) (3). Yerevan: Armenian SSR Committee for Cultural Relations with the Armenians Abroad: 34-36. ISSN 0131-6834.

Susan Balderstone suggested that the "choice of the domed, Nyssa cross form for the church" by Komitas was perhaps influenced by his strong Miaphysite stance and engagement with the writings of the Cappadocian Fathers during the Chalcedonian controversies.

---

АРХИТЕКТУРНАЯ ТРАДИЦИЯ ЗАКАВКАЗСКИХ ХРАМОВ VII ВЕКА https://elibrary.ru/item.asp?id=11897857 ru:Архитектура и строительство России

---

Казарян А.Ю. Церковная архитектура стран Закавказья VII века. Формирование и развитие традиции. Т. 1-4. М.: Locus Standi, 2012 / Kazaryan A. Church Architecture of the 7th Century in Transcaucasian countries. Formation and development of the tradition. Voll. 1-4. Moscow: Locus Standi, 2012.

---

От Царьграда до Белого моря. сборник статей по средневековому искусству в честь Э.С. Смирновой / By Энгелина Сергеевна Смирнова · 2007

Казарян А.Ю. К вопросу о происхождении башенок при куполе храма Рипсиме в Вагаршапате // От Царьграда до Белого моря. Сборник статей по средневековому искусству в честь Э.С. Смирновой. М., 2007. С. 143–160. – 1 п. л. (в печати).

---

---

Dubois

illustration by -- Frédèric Dubois de Montpéreux, Voyage Autour du Caucase ches les Tcherkesses et les Abkhases, en Colchide, en Géorgie, en Arménie, et en Crimée; avec un atlas géographique pittoresque, archéologique, géologique, etc, Paris and Neuchatel, 1839-43, architectural and archeological atlas, pl. V.) http://apsnyteka.org/649-frederic_dubois_de_montpereux_voyage_autour_du_caucase.html https://archive.org/details/voyageautourduc02montgoog/ https://archive.org/details/voyageautourduc06montgoog/

Josef Strzygowski

https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/strzygowski1918ga

https://archive.org/details/diebaukunstderar01strz https://archive.org/details/diebaukunstderar02strz

Hripsime

https://archive.org/details/diebaukunstderar02strz/page/563/mode/1up?view=theater
https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/strzygowski1918bd2/0114/image,info

Toramanian

Toros Toramanian

https://hy.m.wikisource.org/w/index.php?title=%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80%3AArmenian_architecture%2C_Toros_Toramanian.djvu&page=90
Թորամանյան, Թ. (1948) Հռիփսիմե. Էջմիածին

• read Toramanian (II, p. 76: nationalized in 1921)

hy:s:Էջ:The Architecture, Tom 1.djvu/135 1948 https://arar.sci.am/dlibra/publication/386024/edition/356500/content Ընդհանրապես, բոլոր հնագիտական հուշարձանների, ի շարս որոց նաև Հռիփսիմեի վանքի ճակատագիրը փոխվեց դեպի լավը 1921 թվի փետրվարի 5-ի դեկրետով, որով պետականացվում էին պատմական և գեղարվեստական նշանակություն ունեցող էջմիածնի շուրջը գտնված հնագիտական հուշարձանները՝ Հռիփսիմեն, Զվարթնոցը դրվեցին էջմիածնի Կուլտուրպատմական Ինստիտուտի հսկողության տակ, սակայն քիչ Հետո 1923 թվի դեկտեմբերի 18-ի դեկրետով, Լուսժող- կոմի հովանավորության ներքո, կազմվեց մի Հնու- թյանց Պահպանության Կոմիտե.. hy:s:Էջ:The Architecture, Tom 1.djvu/135

Lynch

H. F. B. Lynch

plan 
pic

My reader will of course eliminate the portal and belfry in appreciating this piece of architecture. They were added, the portal in 1653 by the Katholikos Philippos, and the belfry in 1790. He will observe that the outer walls compose a rectangular figure ; and a moment's reflection will show him that such a figure could only be presented by a stupendous thickening of the wall on either side of each apse. This difficulty has been in part surmounted by the introduction of niches, two for each apsidal recess. These external niches are nearly six feet deep on the north and south sides, a little shallower on the west and east. The treatment of this feature is quite inchoate; but we shall see it in perfection at Ani. At the same time it is evident that provision had to be made for a side chapel on either side of the apse on the east.

These have been supplied according to a design which I have not seen elsewhere, although it appears to be repeated in the church of Sion in the valley of the Tana, a tributary of the Kur, erected at the end of the tenth century.2[=2 See Dubois de Montpéreux, op. cit. vol. iii. p. 213, and Neale's Holy Eastern Church, vol. i. p. 296. The former of these writers informs us that our church of St. Ripsime a servi de type à une foule d'autres églises," and the latter has improved upon this statement by asserting that it is the norm of all Armenian ecclesiastical buildings " (Dubois, vol. iii. p. 380, and Neale, vol. i. p. 293). Leaving Georgia out of account, both these statements are incorrect.]

Between the four apsidal recesses of the interior are inserted the narrow openings of four circular and much smaller cavities, communicating by doors which are almost imperceptible with rectangular chambers or chapels. Of these chambers the two on the east provide the requirements of the church, while those on the west were probably added for uniformity.1[1 Unless we accept Neale's hypothesis that they served as a narthex. But the narthex is not a feature of the churches of Great Armenia.] The effect of the eight recesses, crowned by a dome of unusual diameter for the size of the structure,2'[2 According to Brosset (Voyage Arch., rapp. 3, p. 82) the diameter of the dome is not less than about 35 feet. The height is given by Neale, op. cit. p. 296, as 104.5, feet to the top of the cross.] is extremely pleasing to the eye ; and St. Ripsime is the most impressive ecclesiastical edifice which I have yet presented to my reader. The drum of the dome has sixteen sides ; besides the windows which it contains, light is admitted through bold apertures in each of the apsidal recesses. Standing beneath the dome, one admires the great height of the building. The interior measurements are a length of 74 feet 1 inch and a breadth of 58 feet 4 inches. The question of the date of Ripsime is again not free from difficulty. We know that the Katholikos Komitas rebuilt the church in a.d. 618;3 [3 Sebeos, History of Heraklius (in Armenian), part iii. ch. xxv.] nor, so far as I have been able to ascertain, do we possess records of any subsequent change in the plan. Students of architecture may be inclined to assign it to a later period. The tomb of the martyr is placed in a grotto beneath the apse on the east.4[4 For the theft and recovery of these relics see Smith and Dwight (Missionary Researches, London, 1834, p. 280), and Brosset (Voyage Arch., rapp. 3, p. 83).] Just west of the portal there is a low building, serving as a residence for monks, and, adjoining it, an enclosure for cows. Church and cloister are surrounded by a high mud wall, with round towers at the angles.

Дружба народов. Дружба народов - Issues 5-8 - Page 262 - 1975 ·

... храме Рипсиме при всей глуб национальной сущности целого у византийское влияние

---

---

H.F.B. Lynch found its interior arrangement "extremely pleasing to the eye".

---

Die mittelalterliche Kunst Osteuropas By André Grabar· 1968

---

Nea Moni on Chios: History and Architecture By Charalambos Bouras · 1982 https://catalog.hathitrust.org/Record/000780732

Page 136

... Armenia could hardly have been unknown in Constan- tinople during the 11th century ' ; he also establishes two elements of certainty that are indirectly related to Nea Moni and revives the question of its origins . He continues to ...

https://www.jstor.org/stable/990640 Originality in Byzantine Architecture: The Case of Nea Moni Robert Ousterhout

Mango, "Les monuments de l'architecture du XIe siacle et leur signification historique et sociale," Travaux et memoires, VI, 1976

Hripsime-Jvari dispute

Armenian-Georgian debates

ru:Якобсон, Анатолий Леопольдович Закономерности в развитии раннесредневековой архитектуры / А. Л. Якобсон ; Академия наук СССР, Институт археологии. — Ленинград : Наука, Ленинградское отделение, 1983. — 170 с., ил. https://tehne.com/library/yakobson-l-zakonomernosti-v-razvitii-rannesrednevekovoy-arhitektury-leningrad-1983

---

262: Jakobson to Chubinashvili, 1968 https://archaeolog.ru/media/books_sov_archaeology/1968_book03.pdf

Armenian sources

Հռիփսիմեի տաճարը 1953 https://arar.sci.am/dlibra/publication/261980/edition/239943

Աբգարյան, Գևորգ (1968) «Շինումն տաճարին Հռիփսիմեայ». Էջմիածին https://web.archive.org/web/20200604074934/http://echmiadzin.asj-oa.am/5391/