Aleksander Janowski

Aleksander Janowski
Data i miejsce urodzenia	20 października 1866 ; Warszawa
Data i miejsce śmierci	9 października 1944 ; Komorów
	Odznaczenia
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Teksty w Wikiźródłach
	Cytaty w Wikicytatach

Aleksander Ludwik Janowski (ur. 20 października 1866 w Warszawie^[1], zm. 9 października 1944 w Komorowie) – polski podróżnik, pionier krajoznawstwa, autor przewodnika Wycieczki po kraju (1900–1903), pedagog, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (1906), urzędnik państwowy.

Tablica upamiętniająca Aleksandra Janowskiego przy wejściu do Zespołu Szkół im. inż. Stanisława Wysockiego (d. „Kolejówka”) przy ul. Szczęśliwickiej 56 w Warszawie

Tablica poświęcona Aleksandrowi Janowskiego, znajdująca się na ścianie dawnego schroniska PTTK w Świętej Katarzynie

Grób Aleksandra Janowskiego na cmentarzu Powązkowskim

Życiorys

Absolwent Szkoły Technicznej Kolejowej Towarzystwa Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej przy ul. Chmielnej 88/90 w Warszawie^[2].

Był jednym ze współzałożycieli Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i prezesem towarzystwa w latach 1922–1929. Zajmował się badaniami polskiej emigracji w Stanach Zjednoczonych, Ameryce Południowej i na Syberii. W latach 1900–1903 opublikował czterotomowy ilustrowany przewodnik po Królestwie Polskim zatytułowany „Wycieczki po kraju”. Był jednym z czołowych publicystów „Ziemi“ − organu prasowego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego^[3].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości został urzędnikiem Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na stanowisku kierownika referatu oświaty pozaszkolnej, a później naczelnika Wydziału Oświaty Pozaszkolnej.

Zmarł po upadku powstania warszawskiego w Komorowie, a 18 października 1947 roku po ekshumacji został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (aleja zasłużonych-1-52,53)^[4]^[5].

Ordery i odznaczenia

Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2 maja 1923)^[6]^[7]
Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1938)^[8]
Srebrny Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936)^[9]

Upamiętnienie

W Kielcach, Łodzi, Sosnowcu i Warszawie znajdują się ulice nazwane jego imieniem.

W Kampinoskim Parku Narodowym jego imieniem nazwano żółty południkowy szlak z Leoncina do Leszna.

PTTK przyznaje od 2016 roku Odznakę Honorową im. Aleksandra Janowskiego „Za zasługi dla krajoznawstwa” „za co najmniej 20-letnie wszechstronne zasługi w społecznym propagowaniu i popularyzowaniu idei krajoznawstwa”^[10].

Trzy tezy krajoznawstwa

Swoje przemyślenia o krajoznawstwie podsumował w trzech tezach^[11]:

Z miłości do ziemi rodzinnej wypływa żądza jej uszczęśliwienia przez ofiarną służbę na każdym stanowisku społecznym i w każdej dziedzinie życia.
Zbliżenie się do przyrody ojczystej budzi poczucie potęgi Ziemi Rodzinnej, zaś zbliżenie do ludu – miłość braterską i poczucie zbiorowości, mnożąc wielokrotnie siłę jednostki – w sumie zaś praca krajoznawcza daje otuchę i wiarę w siły państwa, budzi szlachetną dumę i podnosi godność narodową, kształtuje charaktery i dźwiga na wyższy poziom typ obywatela.
Praca krajoznawcza jest czynnikiem państwotwórczym i jako taka winna w społeczeństwie zyskać gorących wyznawców, którzy będą współtwórcami zbiorowego szczęścia i budowniczymi potęgi Ojczyzny.

Wybrane publikacje

X ciekawszych wycieczek po kraju (1904)
seria przewodników „Wycieczki po kraju” (1900–1908)
Sielanka Kościuszki (1906)
Gopło (1908)
Podole (1908)

Ziemia rodzinna (1913)
Pierwiastek narodowy w nauczaniu geografji (1915)
Pogadanki krajoznawcze: podręcznik do początkowej nauki krajoznawstwa (1916)
Położenie geograficzne Warszawy (1916)
Duch Warszawy: pogadanki krajoznawcze o Warszawie (1917)
Kochaj Kościuszkę! (1917)
Kto ty jesteś? (1918)
Nasza ojczyzna (1919)
Nasze bogactwa kopalne (1919)

Warszawa (1920)
Nad polskiem morzem (1921)

Przykazania obywatelskie (1921)

Własna ziemia (1921)
Polacy w Ameryce (1922)

Polska w krajobrazie i zabytkach (1930)
Oświata Polaków za granicą państwa (1930)
Nasz plac: opowiadanie dla dzieci (1931)

Chrońmy przyrodę ojczystą (1935)

Przypisy

↑ StanisławS. Zieliński StanisławS., Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich : podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci - pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa: Inst. Wyd. Ligi Morskiej i Kolonialnej, 1933, s. 183 .
↑ Zbigniew Korzybski: Technikum Kolejowe Ministerstwa Komunikacji im. Jana Rabanowskiego w Warszawie, [w:] Dzieje Woli. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 201.
↑ A.A. Bołdyrew A.A., M.M.M.M. Krakowiak M.M.M.M., Janowski Aleksander (1866–1944) [w:] Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości: słownik biograficzny. T. 1: A-K, AnetaA. Bołdyrew, AgnieszkaA. Wałęga (red.), Wydanie I, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023, s. 329-331, ISBN 978-83-8331-334-4 [dostęp 2025-09-29] (pol.).
↑ Pogrzeb twórcy polskiego krajoznawstwa Dziennik Polski 1947 nr 286 z 19 października s. 6.
↑ Cmentarz Stare Powązki: ALEKSANDER JANOWSKI, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2020-02-15] .
↑ Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 18.
↑ Monitor Polski Nr 100 z 2 maja 1923, s. 7 [online], polona.pl [dostęp 2025-04-26] (pol.).
↑ M.P. z 1938 r. Nr 258, poz. 606 „za zasługi dla dobra polskiej kultury w ogóle”.
↑ M.P. z 1936 r. Nr 261, poz. 461 „za szerzenie zamiłowania do literatury polskiej”.
↑ Odznaka Honorowa im. Aleksandra Janowskiego „Za zasługi dla krajoznawstwa” [online], www.msw-pttk.org.pl [dostęp 2025-10-02] .
↑ Testement krajoznawczy Aleksandra Janowskiego (w stulecie urodzin), [w:] WładysławW. Szafer WładysławW., Z teki przyrodnika, wyd. I, t. II, Warszawa: PW „Wiedza Powszechna”, 1967 .

Bibliografia

Aleksander Janowski – Internetowy Słownik Biograficzny. ipsb.nina.gov.pl. [dostęp 2024-10-17].

Linki zewnętrzne

Prace Aleksandra Janowskiego w serwisie Polona.pl

[slownik183-1] StanisławS. Zieliński StanisławS., Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich : podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci - pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa: Inst. Wyd. Ligi Morskiej i Kolonialnej, 1933, s. 183 .

[2] Zbigniew Korzybski: Technikum Kolejowe Ministerstwa Komunikacji im. Jana Rabanowskiego w Warszawie, [w:] Dzieje Woli. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 201.

[3] A.A. Bołdyrew A.A., M.M.M.M. Krakowiak M.M.M.M., Janowski Aleksander (1866–1944) [w:] Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości: słownik biograficzny. T. 1: A-K, AnetaA. Bołdyrew, AgnieszkaA. Wałęga (red.), Wydanie I, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023, s. 329-331, ISBN 978-83-8331-334-4 [dostęp 2025-09-29] (pol.).

[4] Pogrzeb twórcy polskiego krajoznawstwa Dziennik Polski 1947 nr 286 z 19 października s. 6.

[5] Cmentarz Stare Powązki: ALEKSANDER JANOWSKI, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2020-02-15] .

[6] Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 18.

[:02222-7] Monitor Polski Nr 100 z 2 maja 1923, s. 7 [online], polona.pl [dostęp 2025-04-26] (pol.).

[8] M.P. z 1938 r. Nr 258, poz. 606 „za zasługi dla dobra polskiej kultury w ogóle”.

[9] M.P. z 1936 r. Nr 261, poz. 461 „za szerzenie zamiłowania do literatury polskiej”.

[10] Odznaka Honorowa im. Aleksandra Janowskiego „Za zasługi dla krajoznawstwa” [online], www.msw-pttk.org.pl [dostęp 2025-10-02] .

[11] Testement krajoznawczy Aleksandra Janowskiego (w stulecie urodzin), [w:] WładysławW. Szafer WładysławW., Z teki przyrodnika, wyd. I, t. II, Warszawa: PW „Wiedza Powszechna”, 1967 .

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]